دۇنياۋى مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئېيتىشىچە، ئامېرىكا قوللانغان تاجاۋۇزچىلىق ۋە مەسئۇلىيەتسىز پۇل-مۇئامىلە سىياسىتى دۇنيا مىقياسىدا زور مىقداردا پۇل پاخاللىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، كەڭ كۆلەمدە ئىقتىسادىي قالايمىقانچىلىققا ۋە نامراتلىقنىڭ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئېشىشىغا سەۋەب بولغان، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردە.
ئامېرىكا فېدېراتسىيە زاپاس پۇل كومىتېتى ئىيۇن ئېيىدا %9 تىن ئېشىپ كەتكەن ئامېرىكىنىڭ پۇل پاخاللىقىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىشىنى كونترول قىلىش ئۈچۈن، ئۆسۈم نىسبىتىنى تۆت قېتىم ئۆستۈردى، بۇ نىسبەت ھازىرقى %2.25 تىن %2.5 كىچە بولغان.
ئەرمېنىيەنىڭ يېرېۋان شەھىرىدىكى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئىستراتېگىيىلىك تەتقىقات مەركىزىنىڭ رەئىسى بېنيامىن پوگوسياننىڭ «جۇڭگو كۈندىلىك گېزىتى» گە ئېيتىشىچە، بۇ ئۆرلەش دۇنيا پۇل-مۇئامىلە بازىرىنى قالايمىقانلاشتۇرۇۋەتكەن، نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى پۇل پاخاللىقىغا دۇچ كەلگەن، شۇڭا ئۇلار ھەر خىل خەلقئارا خىرىسلارغا دۇچ كەلگەندە پۇل-مۇئامىلە جەھەتتىكى چىدامچانلىقنى تېپىش تىرىشچانلىقىنى توسۇپ قويغان.
«بۇ ئاللىقاچان ياۋرو ۋە باشقا بىر قىسىم پۇللارنىڭ قىممىتىنىڭ زور دەرىجىدە تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، ھەمدە پۇل پاخاللىقىنى داۋاملىق ئاشۇرىدۇ» دېدى ئۇ.
مارىلاند شىتاتىنىڭ ئانناپولىس شەھىرىدە پۇل پاخاللىقى داۋاملىق ئېشىپ كېتىۋاتقان بىر پەيتتە، ئىستېمالچىلار Safeway يېمەكلىك دۇكىنىدىن گۆش سېتىۋالماقتا.
تۇنىستا، ئامېرىكا دوللىرىنىڭ كۈچلۈك بولۇشى ۋە ئاشلىق ۋە ئېنېرگىيە باھاسىنىڭ كەسكىن ئۆرلىشى دۆلەتنىڭ خامچوت كەمچىللىكىنى ئىلگىرى مۆلچەرلەنگەن %6.7 تىن %9.7 كە يەتكۈزۈشى مۇمكىن، دېدى مەركىزىي بانكا باشلىقى مارۇئان ئاباسسى.
بۇ يىلنىڭ ئاخىرىغىچە، دۆلەتنىڭ قالدۇق ئاممىۋى قەرزى 114 مىليارد 100 مىليون دىنار (35 مىليارد 900 مىليون دوللار) غا يېتىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە، بۇ ئۇنىڭ GDP سىنىڭ %82.6 ىگە تەڭ. مەبلەغ سېلىش بانكىسى مورگان ستەنلېي مارتتا ئاگاھلاندۇرۇپ مۇنداق دېدى: ئەگەر تۇنىسنىڭ مالىيە ئەھۋالىنىڭ ناچارلىشىشى داۋاملاشسا، تۇنىس ئىقتىسادىي جەھەتتىن ۋەيران بولىدۇ.
تۈركىيەنىڭ يىللىق پۇل پاخاللىقى ئىيۇلدا رېكورت ياراتقان %79.6 كە يەتتى، بۇ 24 يىلدىن بۇيانقى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيىگە يەتتى. 21-ئاۋغۇست كۈنى بىر دوللار 18.09 تۈرك لىراسىغا سېتىلدى، بۇ بىر يىل ئىلگىرىكى ئالماشتۇرۇش نىسبىتىگە سېلىشتۇرغاندا %100 تۆۋەنلىدى، ئەينى ۋاقىتتا بىر دوللارنىڭ ئالماشتۇرۇش نىسبىتى 8.45 لىرا ئىدى.
ھۆكۈمەتنىڭ يۇقىرى پۇل پاخاللىقى كەلتۈرۈپ چىقارغان ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقلاردىن خەلقنى قوغداش ئۈچۈن ئەڭ تۆۋەن ئىش ھەققىنى ئۆستۈرۈش قاتارلىق تىرىشچانلىقلىرىغا قارىماي، تۈركلەر تۇرمۇشىنى قامداشتا قىينىلىۋاتىدۇ.
ئەنقەرەدىكى بىر ئەرزان باھالىق ماللار دۇكىنىنىڭ خوجايىنى تۇنجاي يۈكسەلنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ يىل بېشىدىن بۇيان باھانىڭ ئۆرلەپ كېتىشى سەۋەبىدىن، ئائىلىسىدىكىلەر گۆش ۋە سۈت قاتارلىق يېمەكلىكلەرنى بازار تىزىملىكىدىن چىقىرىۋەتكەن.
«ھەممە نەرسە قىممەتلىشىپ كەتتى، پۇقرالارنىڭ سېتىۋېلىش كۈچى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىدى»، دېدى شىنخۇا ئاگېنتلىقى يۇكسەلنىڭ سۆزىنى نەقىل كەلتۈرۈپ. «بەزى كىشىلەر ئاساسىي ئېھتىياج بۇيۇملىرىنى سېتىۋالالمايدۇ».
پوگوسياننىڭ ئېيتىشىچە، ئامېرىكا فېدېراتسىيە زاپاس پۇل كومىتېتىنىڭ ئۆسۈم نىسبىتىنىڭ ئۆرلىشى «تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردە پۇل پاخاللىقىنىڭ ئېشىشىنى چوقۇم كەلتۈرۈپ چىقارغان»، بۇ ھەرىكەت مەسئۇلىيەتسىزلىك.
«ئامېرىكا دوللارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىن پايدىلىنىپ، ئۆزىنىڭ گېئو-سىياسىي مەنپەئەتلىرىنى قوغلىشىۋاتىدۇ. ئامېرىكا ئۆز قىلمىشلىرىغا مەسئۇل بولۇشى كېرەك، بولۇپمۇ ئامېرىكا ئۆزىنى ھەممەيلەنگە كۆڭۈل بۆلىدىغان ئىنسان ھەقلىرىنىڭ دۇنياۋى قوغدىغۇچىسى قىلىپ كۆرسەتكەندە».
«بۇ ئون مىليونلىغان ئادەمنىڭ تۇرمۇشىنى تېخىمۇ ئېچىنىشلىق قىلىدۇ، ئەمما مەن ئامېرىكىنىڭ بۇنىڭغا پەرۋا قىلمايدىغانلىقىغا ئىشىنىمەن».
ئامېرىكا فېدېراتسىيە زاپاس پۇل كومىتېتىنىڭ رەئىسى جېروم پوۋېل 26-ئاۋغۇست كۈنى ئامېرىكىنىڭ كېلەر ئايلاردا تېخىمۇ چوڭ ئۆسۈم نىسبىتىنى ئۆستۈرۈشى مۇمكىنلىكىنى ۋە 40 يىلدىن بۇيانقى ئەڭ يۇقىرى پۇل پاخاللىقىنى تىزگىنلەشكە بەل باغلىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى.
بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى گۇاڭخۇا باشقۇرۇش ئىنىستىتۇتىنىڭ مۇئاۋىن پروفېسسورى تاڭ ياۋنىڭ ئېيتىشىچە، پۇل پاخاللىقىنى تۆۋەنلىتىش ۋاشىنگتوننىڭ ئەڭ مۇھىم ئىشى، شۇڭا فېدېراتسىيە زاپاس پۇل كومىتېتىنىڭ كېلەر يىلىنىڭ كۆپ قىسمىدا ئۆسۈم نىسبىتىنى ئۆستۈرۈشنى داۋاملاشتۇرۇشى مۆلچەرلەنمەكتە.
تاڭنىڭ ئېيتىشىچە، بۇ دۇنيا مىقياسىدا پۇل ئېقىمىنىڭ قىسقىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، دۇنيا بازىرىدىن ئامېرىكىغا زور مىقداردا مەبلەغ ئېقىمىنى ۋە باشقا نۇرغۇن پۇللارنىڭ قىممىتىنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ سىياسەت پاي چېكى ۋە زايوم بازىرىنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، ئىقتىسادىي ۋە پۇل-مۇئامىلە ئاساسى ئاجىز دۆلەتلەر قەرز قايتۇرۇش نىسبىتىنىڭ ئېشىشى قاتارلىق تېخىمۇ كۆپ خەۋپ-خەتەرلەرگە دۇچ كېلىدۇ.
خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتى يەنە ئامېرىكا فېدېراتسىيە زاپاس پۇل كومىتېتىنىڭ باھا بېسىمىغا قارشى تۇرۇش ئۇرۇنۇشلىرىنىڭ چەتئەل پۇلى قەرزىگە تولغان يېڭىدىن گۈللىنىۋاتقان بازارلارغا تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىنلىكىدىن ئاگاھلاندۇردى.
«دۇنياۋى پۇل-مۇئامىلە ئەھۋالىنىڭ قالايمىقان قىسىلىشى، پۇل-مۇئامىلە جەھەتتىكى ئاجىزلىقى يۇقىرى، يۇقۇمغا مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەر ھەل قىلىنمىغان ۋە تاشقى مەبلەغ ئېھتىياجى زور بولغان دۆلەتلەر ئۈچۈن ئالاھىدە قىيىن بولىدۇ» دېيىلدى.
تارقىلىش ئۈنۈمى
شېنجېن سانلىق مەلۇمات ئىقتىسادى ئىنستىتۇتى پۇل-مۇئامىلە تېخنىكىسى مەركىزىنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى ۋۇ خەيفېڭمۇ فېدېراتسىيە زاپاس پۇل كومىتېتىنىڭ سىياسىتىنىڭ باشقا دۆلەتلەرگە تەسىر كۆرسىتىشىگە بولغان ئەندىشىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، بۇنىڭ خەلقئارا بازارلارغا ئېنىقسىزلىق ۋە قالايمىقانچىلىق ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى ۋە نۇرغۇن ئىقتىسادلارغا ئېغىر زەربە بېرىدىغانلىقىنى ئېيتتى.
ۋۇ مۇنداق دېدى: ئۆسۈم نىسبىتىنى ئۆستۈرۈش ئامېرىكىنىڭ ئىچكى پۇل پاخاللىقىنى ئۈنۈملۈك تۆۋەنلىتىپ قويمىدى، شۇنداقلا دۆلەتنىڭ ئىستېمال باھاسىنىڭمۇ تۆۋەنلىشىگە سەۋەب بولمىدى.
رەسمىي سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، ئامېرىكىدا ئىستېمال باھاسىنىڭ ئۆرلەش نىسبىتى ئىيۇن ئېيىغىچە بولغان 12 ئايدا %9.1 ئاشقان بولۇپ، بۇ 1981-يىلى نويابىردىن بۇيانقى ئەڭ تېز ئېشىش نىسبىتى.
ۋۇنىڭ ئېيتىشىچە، ئامېرىكا بۇلارنىڭ ھەممىسىنى ئېتىراپ قىلىشنى ۋە باشقا دۆلەتلەر بىلەن بىرلىكتە دۇنياۋىلىشىشنى ئىلگىرى سۈرۈشنى خالىمايدۇ، چۈنكى ئۇ بايلار ۋە ھەربىي سانائەت مۇرەككەپ گەۋدىسى قاتارلىق مەنپەئەتدارلارغا قارشى ھەرىكەت قىلىشنى خالىمايدۇ.
مەسىلەن، جۇڭگوغا قويۇلغان تاموژنا بېجى ياكى باشقا دۆلەتلەرگە قىلىنغان ھەر قانداق جازا ئامېرىكا ئىستېمالچىلىرىنىڭ كۆپرەك چىقىم قىلىشىغا سەۋەب بولۇشتىن باشقا ھېچقانداق تەسىر كۆرسەتمەيدۇ، دېدى ۋۇ.
مۇتەخەسسىسلەر ئامېرىكىنىڭ دوللارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى كۈچەيتىشنىڭ يەنە بىر ئۇسۇلى دەپ قارايدۇ.
1944-يىلى برېتتون ئورمانلىق سىستېمىسى قۇرۇلغاندىن بۇيان، ئامېرىكا دوللىرى دۇنياۋى زاپاس پۇل رولىنى ئۈستىگە ئالدى، ھەمدە نەچچە ئون يىلدىن بۇيان، ئامېرىكا دۇنيادىكى بىرىنچى نومۇرلۇق ئىقتىساد ئورنىنى ساقلاپ كەلدى.
قانداقلا بولمىسۇن، 2008-يىلدىكى دۇنيا پۇل-مۇئامىلە كرىزىسى ئامېرىكىنىڭ مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئاخىرلىشىشىنىڭ باشلىنىشىنى كۆرسەتتى. پوگوسياننىڭ ئېيتىشىچە، ئامېرىكىنىڭ چېكىنىشى ۋە جۇڭگو، رۇسىيە، ھىندىستان ۋە بىرازىلىيە قاتارلىق «باشقىلارنىڭ كۈچىيىشى» ئامېرىكىنىڭ ئۈستۈنلۈكىگە خىرىس ئېلىپ كەلدى.
ئامېرىكا باشقا كۈچ مەركەزلىرىنىڭ رىقابىتى كۈچىيىۋاتقانلىقتىن، باشقا كۈچ مەركەزلىرىنىڭ كۈچىيىشىنى توسۇش ۋە ئامېرىكىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن دوللارنىڭ دۇنياۋى زاپاس پۇل سۈپىتىدە رولىدىن پايدىلىنىشنى قارار قىلدى.
ئۇ مۇنداق دېدى: ئامېرىكا دوللارنىڭ ئورنىنى ئىشلىتىپ، دۆلەتلەر ۋە شىركەتلەرگە تەھدىت سېلىپ، ئەگەر ئۇلار ئامېرىكىنىڭ سىياسىتىگە ئەمەل قىلمىسا، ئۇلارنى خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىن چىقىرىۋېتىمىز، دېدى.
«بۇ سىياسەتنىڭ تۇنجى قۇربانى ئىران بولۇپ، ئىران قاتتىق ئىقتىسادىي جازاغا ئۇچرىغان»، دېدى پوگوسيان. «ئاندىن ئامېرىكا بۇ جازا سىياسىتىنى جۇڭگوغا، بولۇپمۇ 5G تورى ۋە سۈنئىي ئەقىل قاتارلىق ساھەلەردە ئامېرىكا IT گىگانتلىرىنىڭ مۇھىم رىقابەتچىسى بولغان خۇاۋېي ۋە ZTE قاتارلىق جۇڭگو تېلېگراف شىركەتلىرىگە قارشى قوللىنىشقا قارار قىلدى».
گېئوسىياسىي قورال
پوگوسياننىڭ ئېيتىشىچە، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى دوللارنى ئۆزىنىڭ گېئو-سىياسىي مەنپەئەتىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە باشقىلارنىڭ كۈچىيىشىنى چەكلەش ئۈچۈن ئاساسلىق قورال سۈپىتىدە بارغانسېرى كۆپ ئىشلىتىۋاتىدۇ، دوللارغا بولغان ئىشەنچ تۆۋەنلەۋاتىدۇ، نۇرغۇن تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەر دوللارنى سودا ئۈچۈن ئاساسلىق پۇل بىرلىكى سۈپىتىدە ئىشلىتىشتىن ۋاز كېچىشكە قىزىقىۋاتىدۇ.
«بۇ دۆلەتلەر ئامېرىكا دوللىرىغا تايىنىشنى ئازايتىش ئۈچۈن مېخانىزملارنى تۈزۈشى كېرەك، بولمىسا ئۇلار ئامېرىكىنىڭ ئىقتىسادىنى ۋەيران قىلىش تەھدىتىگە ئۇچرايدۇ».
گۇاڭخۇا باشقۇرۇش مەكتىپىدىكى تاڭ تەرەققىي قىلىۋاتقان ئىقتىسادىي گەۋدىلەرنىڭ ئامېرىكا ئىقتىسادىغا تايىنىشىنى ئازايتىش ئۈچۈن، ئاساسلىق سودا ھەمراھلىرىنىڭ سانى، مەبلەغ سېلىش مەنبەلىرى ۋە مەبلەغ سېلىش نۇقتىلىرىنىڭ سانىنى كۆپەيتىش ئارقىلىق سودا ۋە پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدە كۆپ خىللىشىشنى ئىلگىرى سۈرۈشى كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
تاننىڭ ئېيتىشىچە، دوللارنى ئازايتىش قىسقا ۋە ئوتتۇرا مەزگىللىك قىيىن بولسىمۇ، ئەمما جانلىق ۋە كۆپ خىللاشقان دۇنياۋى پۇل-مۇئامىلە بازىرى ۋە پۇل سىستېمىسى ئامېرىكا دوللىرىغا تايىنىشنى ئازايتىپ، خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە تەرتىپىنى مۇقىملاشتۇرالايدۇ.
نۇرغۇن دۆلەتلەر ئامېرىكا قەرزىنىڭ مىقدارىنى ئازايتىپ، تاشقى پۇل زاپىسىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشقا باشلىدى.
ئىسرائىلىيە بانكىسى ئاپرېلدا كانادا، ئاۋسترالىيە، ياپونىيە ۋە جۇڭگونىڭ پۇللىرىنى ئۆزىنىڭ تاشقى پۇل زاپىسىغا قوشقانلىقىنى ئېلان قىلدى، بۇ پۇللار ئىلگىرى ئامېرىكا دوللىرى، ئەنگىلىيە فوندستېرلىڭى ۋە ياۋرو بىلەنلا چەكلىنىپ كەلگەن ئىدى.
ئامېرىكا دوللىرى دۆلەتنىڭ تاشقى پۇل زاپىسىنىڭ %61 نى ئىگىلەيدۇ، ئىلگىرىكى %66.5 تىن تۆۋەن.
دۇنيا ئالتۇن كېڭىشىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، مىسىر مەركىزىي بانكىسى بۇ يىلنىڭ بىرىنچى پەسلىدە 44 توننا ئالتۇن سېتىۋېلىپ، كۆپ خىل مەبلەغ سېلىش ئىستراتېگىيىسىنى ساقلاپ كەلگەن، بۇ نىسبەت %54 ئاشقان.
ھىندىستان ۋە ئىران قاتارلىق باشقا دۆلەتلەر خەلقئارا سودىدا مىللىي پۇللارنى ئىشلىتىش ئېھتىماللىقىنى مۇزاكىرە قىلماقتا.
ئىراننىڭ ئالىي رەھبىرى ئايەتۇللا ئەلى ھامىنىي ئىيۇل ئېيىدا رۇسىيە بىلەن بولغان ئىككى تەرەپلىك سودىدا دوللاردىن تەدرىجىي ۋاز كېچىشكە چاقىردى. 19-ئىيۇل كۈنى ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى چەتئەل پۇل بازىرىدا رىيال-رۇبلى سودىسىنى باشلىدى.
پوگوسيان مۇنداق دېدى: «دوللار يەنىلا دۇنياۋى زاپاس پۇل رولىنى ساقلاپ كەلمەكتە، ئەمما دوللارسىزلاشتۇرۇش جەريانى تېزلىشىشكە باشلىدى».
شۇنداقلا، سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىنكى تەرتىپنىڭ ئۆزگىرىشى مۇقەررەر ھالدا كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانىڭ قۇرۇلۇشىغا ۋە ئامېرىكىنىڭ مۇتلەق ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئاخىرلىشىشىغا ئېلىپ كېلىدۇ، دېدى ئۇ.
ئېلان قىلىنغان ۋاقىت: 2022-يىلى 9-ئاينىڭ 5-كۈنى
