بۇ ناھايىتى كونا بىر ھېكايە. ئامېرىكا ئىچكى ئۇرۇشىدىن (1861-1865) بۇرۇن ئامېرىكىدا قۇل قەرزى قانۇنلۇق بولغان ۋاقىتتىمۇ، بۇ دۆلەت ئۆزىنى دۇنياغا دېموكراتىك ئۈلگە قىلىپ كۆرسىتىشتە چىڭ تۇرغان. ياۋروپا ياكى شىمالىي ئامېرىكا دۆلەتلىرى تەرىپىدىن شۇ چاغقىچە ئېلىپ بېرىلغان ئەڭ قانلىق ئىچكى ئۇرۇشمۇ ئۇلارنىڭ بۇ جەھەتتىكى ئۆزىگە بولغان قارىشىنى ئۆزگەرتمىگەن.
20-ئەسىرنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسمىغا يېقىن ۋاقىت ئىچىدە، ئامېرىكىنىڭ جەنۇبىي ئىشتاتلىرىدا ئەڭ خورلۇق ۋە رەھىمسىز ئايرىش - كۆپىنچە لىنچلاش، قىيناش ۋە ئۆلتۈرۈش ئارقىلىق يولغا قويۇلغان - قوللىنىلىپ كەلگەن، ھەتتا نۇرغۇن ئامېرىكا ئەسكەرلىرى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا، ئادەتتە رەھىمسىز زالىملار ئۈچۈن چەكسىز ئۇرۇشلاردا دېموكراتىيەنى قوغداش ئۈچۈن كۈرەش قىلغان.
ئامېرىكىنىڭ دۇنيادىكى بىردىنبىر دېموكراتىيە ۋە قانۇنلۇق ھۆكۈمەت ئەندىزىسىنى نامايان قىلىدىغانلىقى توغرىسىدىكى قاراش ئۆزىدىنلا بىمەنىلىك. چۈنكى، ئەگەر ئامېرىكا سىياسەتچىلىرى ۋە مۇتەخەسسىسلىرى چەكسىز تىلغا ئېلىشنى ياخشى كۆرىدىغان «ئەركىنلىك» بىرەر مەنىنى بىلدۈرىدىغان بولسا، ھېچ بولمىغاندا كۆپ خىللىققا يول قويۇش ئەركىنلىك بولۇشى كېرەك.
لېكىن ئۆتكەن 40 يىل ۋە ئۇنىڭدىنمۇ كۆپ ۋاقىت ئىچىدە ئامېرىكا ھۆكۈمەتلىرى تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان يېڭى كونسېرۋاتىپلار ئەخلاقى پۈتۈنلەي ئوخشىمايدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، «ئەركىنلىك» پەقەت ئامېرىكىنىڭ دۆلەت مەنپەئەتى، سىياسىتى ۋە خۇراپاتلىقىغا ماس كەلگەندىلا رەسمىي ئەركىنلىك ھېسابلىنىدۇ.
بۇ روشەن ئەخمەقانە ۋە كۆر-كۆرۈنمەس تەكەببۇرلۇق ئامېرىكىنىڭ ئافغانىستاندىن ئىراققىچە بولغان دۆلەتلەرنى داۋاملىق مىكرو باشقۇرۇشى ۋە ئەمەلىي ئىشغال قىلىشىنى، شۇنداقلا ئامېرىكىنىڭ سۈرىيەدىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇشىنى ئاقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلدى، بۇ دەمەشق ھۆكۈمىتىنىڭ ئېنىق تەلىپى ۋە خەلقئارا قانۇنغا قەتئىي قارشى چىقتى.
ساددام ھۈسەيىن 1970- ۋە 1980- يىللاردىكى جىممى كارتېر ۋە رونالد رېگان ھۆكۈمەتلىرى تەرىپىدىن تولۇق قوبۇل قىلىنغان بولۇپ، ئۇ ئىرانغا ھۇجۇم قىلىشقا بۇيرۇق قىلغان ۋە ئوتتۇرا شەرق تارىخىدىكى ئەڭ قانلىق ئۇرۇشتا ئىرانلىقلارغا قارشى ئۇرۇش قىلغان.
ئۇ ئامېرىكىنىڭ ئىرادىسىگە قارشى تۇرۇپ كۇۋەيتكە تاجاۋۇز قىلغاندا، ئامېرىكىنىڭ نەزىرىدە «يامانلىقنىڭ ۋە زۇلۇمنىڭ مۇجەسسەملىنىشى» گە ئايلاندى.
ۋاشىنگتوننىڭ ئۆزىدىمۇ دېموكراتىيەنىڭ پەقەت بىرلا مودېلى بولۇشى مۇمكىن ئەمەسلىكى ئېنىق بولۇشى كېرەك.
مەن تونۇش ۋە ئۆگىنىش شەرىپىگە ئېرىشكەن، مەرھۇم ئەنگىلىيەلىك سىياسىي پەيلاسوپ ئەيسا بېرلىن ھەمىشە دۇنياغا پەقەت بىرلا ھۆكۈمەت مودېلىنى تولدۇرماقچى بولغان ھەر قانداق ئۇرۇنۇشنىڭ، قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، مۇقەررەر ھالدا توقۇنۇشقا ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى، ئەگەر مۇۋەپپەقىيەت قازانسا، پەقەت تېخىمۇ چوڭ زۇلۇمنى يولغا قويۇش ئارقىلىقلا داۋاملىشالايدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇراتتى.
ھەقىقىي مەڭگۈلۈك تىنچلىق ۋە تەرەققىيات پەقەت ئەڭ ئىلغار تېخنىكىلىق ۋە ھەربىي جەھەتتىن كۈچلۈك جەمئىيەتلەر دۇنيادا ھەر خىل ھۆكۈمەت شەكىللىرىنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى ۋە ئۇلارنىڭ بۇ ھۆكۈمەت شەكىللىرىنى ئاغدۇرۇشقا ئىلاھىي ھوقۇقى يوقلۇقىنى ئېتىراپ قىلغاندا ئاندىن ئەمەلگە ئاشىدۇ.
بۇ، جۇڭگونىڭ سودا، تەرەققىيات ۋە دىپلوماتىك سىياسەتلىرىنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنىڭ سىرى، چۈنكى ئۇ باشقا دۆلەتلەر بىلەن سىياسىي سىستېما ۋە ئىدىئولوگىيەگە قارىماي ئۆز-ئارا پايدىلىق مۇناسىۋەت ئورنىتىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
خىتاينىڭ ھۆكۈمەت مودېلى ئامېرىكىدا ۋە دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئىتتىپاقداشلىرى تەرىپىدىن قاتتىق تەنقىدكە ئۇچراپ، ئۆتكەن 40 يىلدا باشقا دۆلەتلەرگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئادەمنىڭ نامراتلىقتىن قۇتۇلۇشىغا ياردەم بەردى.
جۇڭگو ھۆكۈمىتى خەلقىنى ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان دەرىجىدە گۈللىنىش، ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك ۋە شەخسىي ئىززەت-ھۆرمەت بىلەن كۈچلەندۈرۈپ كەلمەكتە.
شۇڭلاشقا جۇڭگونىڭ ئۇسۇلى بارغانسېرى كۆپىيىۋاتقان جەمئىيەتلەر ئۈچۈن ھۆرمەتكە سازاۋەر ۋە بارغانسېرى تەقلىد قىلىنىدىغان مودېلغا ئايلاندى. بۇ ئۆز نۆۋىتىدە ئامېرىكىنىڭ جۇڭگوغا بولغان ئۈمىدسىزلىكى، غەزىپى ۋە ھەسەتخورلۇقىنى چۈشەندۈرىدۇ.
ئامېرىكا ھۆكۈمەت سىستېمىسى ئۆتكەن يېرىم ئەسىردىن بۇيان ئۆز خەلقىنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسىنىڭ تۆۋەنلىشىگە رەھبەرلىك قىلىپ كەلگەن تۇرسا، ئۇنى قانچىلىك دېموكراتىك دېيىشكە بولىدۇ؟
ئامېرىكىنىڭ جۇڭگودىن ئىمپورت قىلغان سانائەت مەھسۇلاتلىرى پۇل پاخاللىقىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە ئۆز خەلقىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش مەھسۇلاتلىرىنىڭ باھاسىنى تۆۋەنلىتىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلدى.
شۇنداقلا، COVID-19 يۇقۇمى مەزگىلىدە يۇقۇملىنىش ۋە ئۆلۈش ئەھۋاللىرى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ئامېرىكىدىكى نۇرغۇن ئاز سانلىق مىللەتلەر، مەسىلەن ئافرىقا-ئامېرىكىلىقلار، ئاسىيالىقلار ۋە لاتىن ئامېرىكىلىقلار، شۇنداقلا نامرات «قوغدىلىش رايونلىرى»دا «قامالغان» يەرلىك ئامېرىكىلىقلار يەنىلا نۇرغۇن جەھەتلەردە كەمسىتىشكە ئۇچراۋاتىدۇ.
بۇ چوڭ ئادالەتسىزلىكلەر تۈزىتىلمىگىچە ياكى ھېچ بولمىغاندا زور دەرىجىدە ياخشىلانمىغىچە، ئامېرىكا رەھبەرلىرىنىڭ باشقىلارغا دېموكراتىيە توغرىسىدا دەرس ئۆتۈشى توغرا ئەمەس.
ئېلان قىلىنغان ۋاقىت: 2021-يىلى 10-ئاينىڭ 18-كۈنى
